در كتب تاريخي همواره هگمتانه به عنوان پايتخت مادها معرفي شده است اما جديدترين لايه‌نگاري در اين تپه باستاني ثابت كرد شهر هگمتانه در دوره اشكانيان مورد استفاده بوده و به احتمال زياد در همان دوره يا زماني نزديك به آن ساخته شده است.

تپه هگمتانه در بخش شمالي شهر همدان قرار دارد. هگمتانه نام باستاني شهر همدان است. اين شهر باستاني در طول 550 متر و عرض 350 متر با نقشه ساختماني سازمان يافته ساخته شده است.

هگمتانه كه يونانيان آن را اكباتان مي‌خواندند به معناي جاي گرد آمدن و محل تجمع است. در كتاب‌هاي يوناني از اين شهر به عنوان پايتخت مادها، هخامنشيان، سلوكيان، اشكانيان و ساسانيان ياد شده است، با اين حال ترديدهاي بسياري درباره دوره تاريخي اين شهر باستاني وجود دارد.

 اين يافته‌ها نشان مي‌دهد شهر هگمتانه در دوره اشكانيان مورد استفاده قرار مي‌گرفت.
اين يافته‌ها شامل تعدادي سفال با كاربرد خانگي متعلق به دوره اشكاني و سكه‌هاي مفرغي اين دوره تاريخي است.

سازه‌هاي معماري شهر هگمتانه به احتمال بسيار زياد در دوره‌ اشكاني يا دوره سلوكي ساخته شده‌اند

در زير سازه‌هاي معماري اين شهر باستاني يك لايه قطور از خاك ديده شد. به نظر مي‌رسد در دوره ساخت سازه‌هاي فعلي، سطح محوطه با خاكريزي در قسمت‌هاي گود يكدست شده است.

در دوره‌هاي گوناگون حيات شهر هگمتانه با ساخت و ساز روي ديوارهاي اصلي از فضاهاي آن دوباره استفاده شده است.لايه اشكاني اين تپه در زير لايه‌ متعلق به دوره ساساني قرار دارد و بر روي لايه ساساني تا دوره متاخر هيچ لايه‌اي ديده نشد.لايه‌هاي متاخر شناسايي شده در اين تپه به دوره قاجار و پهلوي تعلق دارد. لايه‌نگاري در محوطه 100 متري تپه هگمتانه به شناسايي هيچ نشانه‌اي از دوره‌هاي پيش از اشكاني منجر نشد اما نتيجه‌گيري نهايي درباره دوره تاريخي آن با گسترش مطالعات و لايه‌نگاري در بخش‌هاي ديگر تپه امكان پذير است.

هر چند درباره زمان دقيق ساخت شهر هگمتانه ترديد‌هاي زيادي وجود دارد اما بسياري از باستان‌شناسان هگمتانه را به عنوان يكي از پايتخت‌هاي شاهان ماد معرفي مي‌كنند.شهر هگمتانه‌اي كه در كتاب‌هاي يوناني و ايراني از آن به عنوان پايتخت مادها ياد شده، ممكن است يكي از تپه‌هاي باستاني ديگري باشد كه در شهر همدان و در اطراف تپه هگمتانه فعلي قرار دارند. هيچ يك از اين تپه‌ها تاكنون مورد كاوش‌هاي باستان‌شناسي قرار نگرفته‌اند.

منبع:

«هگمتانه» يا «هنگمتانه» که به‌زبان پارسی قديم به معنی مکان تجمع بوده و ترکيبی از‌«هنگ» به‌معنی«جا» و «متانه» به معنی «تجمع»است. اين واژه در زبان يونانی، به شکل «اکباتانا» درآمده است و در کتيبه‌های عيلامی به شکل‌ «آگ‌ماتانو» آمده است. برخی نيز براين باورند که: «اَمَدانه» يا «آمادای» که در کتيبه‌ی پيلسر پادشاه آشور آمده، به اين مکان گفته می‌شده. هگمتانه در زبان ارمنی «اهمتان» و در زبان سريانی و پهلوی «اَهَمدان» در گويش نويسندگان عرب«هَمَدان» گفته شده است.(کتاب سيمای گردشگری استان همدان، تأليف سيدابوالحسن فاطمی، برگ61-62-63)

نام همدان برای نخستين بار در سال 1100 ق.م در کتيبه‌ی تيگلات پليسر نخست، شاه آشور به‌چشم می‌خورد که آن‌را «امدانه» يا «همدانا» ياد کرده است، ولی در کتيبه‌های عهد هخامنشی آن را «هگمتان» و در کتاب هرودوت يونانی «اکباتان» می‌خوانيم.(زرين قلم، علی.همدان يادگار قرون و اعصار، مجله‌ی تلاش، سال12، شماره‌ی 70، خرداد ماه 1356، برگ 53)

ژاک‌دومرگان، می‌نويسد:

               «تنها شهر مهم اين ناحيه بدون شک همدان و اکباتان (هنگمتانه‌ی؟) باستانی، پايتخت

                مادهاست که هرودوت آن را دیده و در کتيبه‌های ميخی اکباتانه است.»

(دومرگان،ژاگ.هيئت علمی فرانسه در ايران، جلد دوم،برگ 131)

دکتر بهمن کريمی، می‌گويد:

               «اما محقق اين‌ است که بنای همدان به‌دست نخستين پادشاه ماد (دياکو صورت نيافته)

                زيرا که در کتيبه‌ی تيگلات پيلسر اول، اسم همدانا مسطور است. شايد دياکو بر آبادی و

                جلال آن افزوده و آن‌جا را مقر حکمرانیخود قرار داده است.»

(کريمی،دکتر بهمن.راه‌های باستانی و پايتخت‌های قديمی غرب ايران، برگ 2

نام اصلی اين شهر»هانگ‌ماتان« يا »هاکاماتانا« بوده که معنی آن محل اجتماع می‌باشد و به واژه‌ی انجمن نزديک است. در تورات «اخمثا» نوشته شده که مرکب است از هاخای زندی و ثانای پالی که شعبه‌ای از زبان سنسکريت است و «ثانا» به معنی «ستان» فارسی است که محل و مکان باشد و »اخمثا« را به شهر دوستی و محل دوستی ترجمه کرده‌اند، زيرا شاهان ايران در تابستان، دوستان خود را به اين شهر دعوت می‌کردند.

اعتماد‌السلطنه بر این باور بود که نام اين شهر همدان بوده، چه «هم» معنی اتفاق و «دان» معنی ظرفيت را می‌رساند، يعنی مجمع متفقين.(اعتماد السلطنه، محمدحسن خان.تطبيق لغايت جغرافيای قديم و جديد ايران، برگ‌های 75و76)

از شهرهای کهن این استان می‌توان به نهاوند و تويسرکان را نام برد. کاوش‌های باستان‌شناسی انجام شده  در تپه‌ گيان نهاوند و وجود تپه‌ باستانی بابا کمال و مهاجرت حضرت حيقوق نبی به تويسرکان(700 ق.م)، حاکی از قدمت اين دو شهر می‌باشد

منبع:

http://pasargad.info